Dünyada olup bitenleri ânında duyabilmeyi veya görebilmeyi hiç düşündünüz mü? Bu yüzyılın başında birine dünyada olup biten her şey ânında görülecek ve kaydedilecek denseydi, acaba nasıl bir reaksiyon verirdi? O dönemlerde akla hayale gelmeyen teknolojik ilerlemeler, şimdilerde büyük ölçüde gerçekleşmiştir. Günümüzde neredeyse her şeyin sesli/görüntülü olarak takip edilmesi maksadıyla dünyanın çevresine yaklaşık 2.500 adet uydu yerleştirilmiştir. Bu uydular; uzay çalışmaları, tabiî kaynakların tespiti, meteorolojik hâdiselerin belirlenmesi, yön bulma, haberleşme, askerî hedefler gibi maksatlarla kullanılmaktadır. Uyduları hem, sesli hem de görüntülü haberleşme vasıtası olarak günlük hayatımızda kullandığımız birçok saha vardır. Cep telefonu, uydular vasıtasıyla -nerede olursak olalım- aradığımız kişilerle irtibatımızı sağlayan teknolojik bir üründür. Uydu üzerinden yayın yapan televizyon kanalı sayısı artık binlerle ifade edilmektedir. Son zamanlarda uydular vasıtasıyla kablosuz internet hizmeti de verilmeye başlanmıştır. Klâsik internet hizmetleri fiber optik kablolar yardımıyla bütün dünyaya ulaştırılmaktadır. Bu yeni teknoloji ile altyapı probleminin sınırlı veya problemli olduğu bölgelerde yüksek hızlı, kesintisiz ve güvenilir internet bağlantısı sunulabilmektedir. Uyduların kullanıldığı başka bir saha, nakliyat sektörüdür. Kargo vasıtalarının geçtikleri güzergâhlar uydularla (kürevî yer koordinatını belirleme uyduları) belirlenip, internet üzerinden takip edilebilmektedir. Aynı uygulama okul servislerinin takibinde de yaygın olarak kullanılmaya başlanmıştır.

Uzaktan algılama, yeryüzü ile doğrudan temas olmaksızın nesneler hakkında bilgi elde etme sistemi olarak tarif edilmektedir. Tabiî kaynaklarının tespiti, meteorolojik hâdiselerin seyri ve askerî maksatlı gözetlemeler 'uzaktan algılama' uyduları ile gerçekleştirilmektedir. Uzaktan algılamanın ön şartı; bir nesne ile elektromanyetik enerji yayan bir kaynağın var olmasıdır. Elektromanyetik enerji; kaynağından nesneye, oradan da uyduya ulaşır. Bu enerji uyduda toplandıktan sonra elektronik formata dönüştürülerek yer istasyonuna iletilir. Buraya ulaşan veriler işlenerek görüntü hâlini alır. Bu görüntüler yorumlanır ve elde edilebilen yeni bilgiler problemlerin çözümünde kullanılır. Uydu görüntülerinin arşivlenmesi, işlenmesi ve analizi için hususî bilgisayar yazılımları kullanılır.

Günümüzde uzaktan algılama uyduları yeryüzünden 250–36.000 km arasındaki uzaklıklara yerleştirilir ve bu uyduların ömürleri birkaç aydan birkaç yıla kadar plânlanır. Uydular saatte 25.000 kilometre (Dünya'nın saatteki hızı, 110.000 kilometredir) ve daha fazla bir hızla boşlukta hareket eder.

Uyduların Dünya etrafında takip ettikleri yola yörünge denir. Uydu yörüngeleri uydunun taşıdığı algılayıcı sistemin özelliklerine göre belirlenir. Uydunun yörüngesi, yeryüzünden yüksekliğine göre, Dünya'nın yörüngesine ve dönüklüğüne bağlı olarak seçilir. Bundan dolayı uydular yüksek seviyeli ve alçak seviyeli uydular olarak ikiye ayrılır. Yüksek seviyeli uydular, yeryüzünden yaklaşık 36.000 km yüksekliktedir. Bunlar Ekvator'a paralel bir yörüngeye, yerleştirilir ve Ekvator üzerindeki bir noktada sâbitlenerek, Dünya'nın kendi Kutup Ekseni çevresindeki dönüş hızına bağımlı olarak Dünya ile birlikte hareket eder. Bu uyduların yörünge özellikleri sayesinde, Dünya'nın belirli bölgeleri sürekli gözlenerek, bilgi toplanabilmektedir. Meteoroloji ve haberleşme uyduları bu tür yörüngeye sahiptir ve uzun ömürlü uydulardır.

Alçak seviyeli uyduların yeryüzünden yükseklikleri, ortalama 700 km ile 1.500 km arasındadır. Dünya kendi ekseni etrafında ve yörüngesi üzerinde dönerken bu uydular da Dünya'nın çevresinde dönerek, okyanusları ve karaları algılar. Bunlar herhangi bir enlemde, Güneş'in pozisyonuna göre her mevsim aynı yerden geçerek görüntü alırlar. Aynı bölgelerde, farklı mevsimler arasındaki değişikliklerin takip edilmesi bu şekilde sağlanır. Günümüzde LANDSAT, SPOT, IRS, ERS uyduları en çok kullanılan alçak seviyeli uydulardır.

Uydudan Dünya'nın gözlenmesi

Uydu, Dünya etrafında dönerken, algılayıcı (sensor) yer yüzeyinin belli bir parçasını rasat eder. Uydunun gözlediği bu alana, uydunun rasat alanı (algılama genişliği) veya 'çerçeve büyüklüğü' denir. Görüntülerin çekim alanı, 10 km'den başlayarak 100'lerce km olabilir (LANDSAT uydusunda çerçeve büyüklüğü 185x185 km, SPOT'ta 60x60 km ve IKONOS'ta ise 11x11 km'dir).

Uydudan çekilen görüntüler

Uydu görüntülerinde yeryüzü üzerindeki nesnelerin ayırt edilmesi, çekilen görüntünün piksel (nokta şeklindeki en küçük resim elemanı) hassasiyetine bağlıdır. Piksel ebatları büyük olan görüntülere düşük çözünürlüklü, küçük olan görüntülere de yüksek çözünürlüklü (daha net) görüntüler denir. Bu sebeple görüntüdeki piksel büyüklüğü ne kadar küçük ise, o görüntü üzerinden nesnelerin tanımlanması ve küçük cisimlerin belirlenmesi de o derece kolay olur. Misâl olarak, askerî algılayıcılar, çok küçük detayların görüntülenmesi maksatlı çok yüksek çözünürlüklü (cm ölçeğinde) olarak tasarlanır. Ticarî uydular ise, metre hassasiyetinden başlayarak birkaç kilometrelik hassasiyetlere kadar düşer. Solda Varyag Uçak Gemisi'nin 2001 yılında İstanbul Boğazı'ndan geçerken, IKONOS uydusundan çekilmiş yüksek çözünürlüklü fotoğrafı verilmiştir. Bu görüntüde, Varyag Uçak Gemisi detaylı bir biçimde görüldüğü gibi, yakınında bulunan bir otomobil büyüklüğündeki kayıklar da rahatlıkla ayırt edilebilmektedir.
'Uzaktan algılama uyduları'nın en çok kullanıldığı sahalar

Günümüzde gezegenimizin bütüncül dinamik bir sistem olduğu kabul edilmektedir. Bundan dolayı Dünya'nın herhangi bir bölgesinde meydana gelen volkanik patlama, nükleer kaza, çevre kirliliği, zelzele, tsunami, kasırga ve sel gibi hâdiseler, Dünya'nın diğer bölgelerine de tesir edebilmektedir. Son yıllarda hava, deniz ve toprak kirliliği dünyamızı tehdit etmektedir. Bilhassa ozon tabakasının delinmesi tabiattaki dengeyi bozmaktadır. Bu durum 'küresel ısınma'yı beraberinde getirerek, kutuplardaki buzulların erimesinden kuraklığa kadar, birçok çevre felâketini tetiklemektedir. Bununla ilgili olarak bilim adamları uydu görüntülerinden faydalanarak sürekli ozon tabakasını takip etmektedirler. Uydu bilgileriyle, hava durumu mümkün olduğunca doğru tahmin edilerek, çetin hava şartlarından insanların en az zarar görmesi hedeflenmektedir. Bu maksatla bulutların ve rüzgârın yönü ve hızı daha doğru şekilde takip edilmektedir. Bu veriler bir araya getirilip, yorumlanarak hava tahmin raporları oluşturulmaktadır. Günümüzde, 24 saat boyunca dokuz uydu, 3 bin uçak, 7 bin 300 gemi, 100 sâbit, 600 yüzen istasyon, 10 bin kara istasyonu ve 500 radar ile hava şartları takip edilmektedir. Her gün 30 bin hava raporu, kürevî bir ağ aracılığıyla dağıtılarak bir hafta ilerisine kadar hava tahminleri yapılmaktadır. Bu tahminler için kürevî ve orta ölçekli (belli bir bölgeye ait) yarı kürevî modeller kullanılmaktadır. Meselâ, geliştirilen bir kürevî model sayesinde, 50 kilometre aralıklarla, bütün dünyanın hava durumu hesaplanabilmektedir.
Güney Asya kıyılarını 2004 sonunda vuran dev tsunamı dalgaları IKONOS uydusundan alınan görüntülerle tespit edilmiştir. Dev dalgaların Sri Lanka kıyılarına ulaştığı, uydudan açık bir şekilde görüntülenmiştir. Bunlarla felâket ânı, öncesi ve sonrası rahatlıkla ortaya konabilmektedir.

Uzaktan algılama verileri tarım, orman, maden, şehircilik çalışmalarında ve rekolte tahminlerinin yapılmasında da yoğun olarak kullanılmaktadır. Bu tür bilgiler, milletlerarası ve millî ticarette önemli rol oynamaktadır. ABD, Landsat–3 uydusunun verilerinden, 1977'de Rusya'nın buğday üretiminin 91.400.000 ton olacağını hesaplamıştı. Rusya ise bu rakamın 102.000.000 ton olacağını tahmin etmişti. Ancak sonradan, üretimin 92.000.000 ton gerçekleştiğini açıkladı.

Uydu görüntüleri, bitki örtüsünün belirlenmesinde çok önemli rol oynamaktadır. Bu tür görüntülerle yapılan haritalarda genellikle yeşil tonlar bitki örtüsü türlerini, kahverengi tonlar açık toprak alanları, beyaz renk de buzulları göstermektedir.
Güvenlik yönetimi

Uydu görüntüleri; narkotikte, organize suçların ve terörün önlenmesinde, mahallî hâdiselerde, stratejik tesislerin korunmasında, devriye noktalarının belirlenmesinde ve benzeri güvenlik çalışmaları gibi toplumla ilgili güvenlik konularında sağlıklı bir güvenlik yönetiminin plânlanması için güncel ve doğru bilgiler sunar. Uzaktan algılama bilgileri kullanılarak, güvenlik güçlerinin yerleştirilmesi gereken yerler ve önemli bölgelerin giriş-çıkış noktaları sürekli gözlenebilir. Askerî maksatlarla, ülkelerin silâhlı kuvvetlerine çok yüksek çözünürlükte uydu görüntüsü ve 1 metre hassasiyetin altında harita ürünleri verilebilmektedir. Bu tür haritaların uydudan güncel olarak üretilebilmesi sayesinde, özellikle savaşlarda sâbit ve hareketli nesneler, çok hassas bir şekilde imha edilebilmektedir. Burada, uyduya ve uzaya uydu gönderme teknolojisine sahip olmanın bir ülkenin güvenliği açısından ne kadar önemli olduğu açıkça görülebilir.

Âfet yönetimi

Uzaktan algılama teknolojisi, âfetlere yönelik bilgilerin toplanıp analiz edilmesinde ve bir âfet durumunda etkilenecek muhtemel yerlerin belirlenmesinde de kullanılır. Nükleer patlamalar, yayılma alanının genişliği bakımından en büyük âfetlerin başında gelir ve bunlar belli uydu algılayıcıları (NUDET) ile tespit edilebilir. Bu tür algılayıcılar, Dünya'nın herhangi bir yerinde meydana gelecek nükleer patlamaları haber verebilecek özelliktedir. Eylül 1979'da Güney Afrika'da meydana gelen nükleer patlama, ABD'ye ait "VELA" uydusu sayesinde ortaya çıkarılırken, Güney Afrika Cumhuriyeti hâdiseyle ilgili herhangi bir açıklama yapmamıştır. Benzer şekilde 1986'da SPOT ve LANDSAT uydularından alınan veriler sayesinde Çernobil nükleer felâketi dünyaya çok erken duyurulmuştur.

Yer sarsıntılarında Müsebbibü'l-Esbab'a perde vazifesi gören zahirî sebep durumundaki fay hatlarının ortaya çıkarılmasında ve deprem sonrası tahribatın ânında belirlenmesinde yine uydu görüntülerinden faydalanılmaktadır. Uydu teknolojileri fiilî bir dua olarak sürekli kullanıldığı takdirde, tsunami gibi âfetler, mahalline ulaşmadan önce, insanlar haberdar edilip gerekli tedbirler alınabilir. Uzaktan algılama sistemi, yeryüzünde, tabiata veya insana mahsus, algılanabilecek büyük küçük hemen her tür görüntü, hareket ve sesin kaydedilerek insanın karşısına çıkartılabileceği hakikatini akla yakınlaştıran bir örnektir.

Ayrıca, Hz. Süleyman'ın (as) istihbaratçı kuşu Hüdhüd'ü, uzaktan -ve havadan- algılama sisteminin alıcısı gibi kullanarak, Allah'ın kendisine yeryüzünde bahşettiği halifelik ve maddî-mânevî güç nimetlerine kendi cinsinden şükrettiğini ve Kur'ân'ın da bu konuda ilimler yoluyla ulaşılabilecek son sınıra işaret ettiğini bu vesileyle bir defa daha hatırlayalım.

Kaynaklar

www.varyagworld.com
Atilla Sesören, Uzaktan Algılamada Temel Kavramlar, Mart Matbaacılık Sanatları Ltd.Şti, İstanbul, 1999.
http://www.windows.ucar.edu
S. Selçuk Savcı, Uydu Teknolojisi ve GPS–1, HKMO İzmir Şubesi, Şubat/Mart 2003.
İ. Ethem Derman, Uydular ve Yaşamımız, Bilim ve Teknik, Mayıs 1984.
Adigun Ade Ağabeyodun, Remote Sensing in the Information Age, Space policy, sayfa: 229–238, 1998.
Harun Avcı, Uzaktan Algılama: Göz Beyin Sisteminin İlham Ettiği Teknoloji, Sızıntı Dergisi, Temmuz 2002.
Önce Kuştepe Düştü, Sonra İstanbul, Aksiyon, 2 Şubat 2004.